«نظم» در لغت به معنای آراستن، برپا داشتن، ترتیب دادن کار و... و در اصطلاح نظامی به معنای پیروی کامل از دستورهای نظامی است. انضباط نیز به معنای نظم و انتظام، ترتیب و درستی، عدم هرج و مرج، سامان پذیری و آراستگی است.

یکی از وصایای حضرت علی (ع) به فرزندان خود در زندگی ، آنهم در آخرین لحظات عمر شریفشان ، توجه به مسئله نظم بوده است .

 

« اوصیکم بتقوی الله و نظم امرکم »

من شما فرزندانم را‏‎ ‎به پرهیز از نافرمانی خدا و نظم و انضباط در زندگی توصیه ‏می‌نمایم.

اگر می بینیم که ، حضرت (ع) کلمه " نظم " را بعد از  " تقوا  " می آورد ، بخاطر اهمّیت این مسئله در زندگی انسان است. چیزی که امروزه اغلب مسلمانان و علی الخصوص جوانان بدان کمتر توجه و دقت می نمایند. یک انسان موفق کسی است که ، در زندگی خود نظم داشته باشد . چرا که نظم و انضباط ، اساس تمدن و عاملی برای زندگی بهتر و سرعت  بخشیدن به آن و از همه مهمتر راز موفقیت مردان بزرگ است .‎


 کاخ بلند آفرینش روی نظم استوار گردیده و‎ اگر منظومه شمسی برقرار است و سیارات دور آن می‌گردند و کوچکترین خللی در طی قرون‏‎ ‎در آن ‏رخ نداده است ؛ از این نظر است که ، بنیاد آفرینش آنها را نظم و محاسبه تشکیل‏‎ ‎داده است.‏در تمام مظاهر هستی، از بزرگترین موجودات تا کوچکترین آنها یعنی اتم ، نظم و دقت به کار رفته است. ‏نظمی که بربزرگترین منظومه‌های جهان حکومت می‌کند،بر اتم نیز حکمفرماست. هر اتم دارای هسته مرکزی به نام پروتون است و الکترون ها‏‎ مانند اقمار و سیارات با ترتیب دور هسته مرکزی ‏خود می‌گردند‎.‎جهان آفرینش برای ما بهترین راهنماست.‏‎ ‎نقشه زندگی، دوام، ثبات حیات و رمز پیروزی را باید از آن ‏آموخت. آن به ما می‌گوید: رمز بقا و استواری من نظمی است که آفریدگارم در من نهاده است.‏‎

اگر در‎ ‎مراکز علمی هرج و مرج حکمفرما گردید، اگر از دستگاه بازرگانی کشور نظم و حساب رخت‏‎ ‎بربست و ‏توازن عرضه و تقاضا از بین رفت و اگر در دستگاه انتظامی مملکت انضباط‏‎ ‎سربازی جای خود را به خود سری ‏داد، باید فاتحه زندگی را در آن کشور‏‎ ‎خواند‎.

یکی از نشانه‌های نظم این است که، انسان اوقات شبانه‎ ‎روزی خود را براساس نیازمندیهای خود تقسیم کند و زیر بنای ‏زندگی را که نظم است، محکمتر‏‎ ‎سازد و از بی نظمی که کشنده شایستگی و برباد دهنده هرگونه ‏استعداد است، بپرهیزد .‏‎

پیشوای پرهیزگاران می‌فرماید‎ : ‎‏"یک فرد مسلمان‎ ‎باید اوقات شبانه روزی خود را سه بخش کند: قسمتی ‏برای پرستش ‍ خدا، مقداری برای به‏‎ ‎دست آوردن معاش و پاره‌ای برای نیازهای نفسانی که در زندگی ‏مادی از آن چاره‌ای نیست".

آری ؛  انسان موفق کسی است که با نیروی اندیشه و خرد‏‎ ‎قطعات ‏مختلف زندگی را از هم جدا سازد و برای هر کدام حساب جداگانه باز کند. محیط زندگی و کار خود را همیشه مرتب نموده و از ساعت معینی شروع به کار و برنامه روزانه خود نماید و در ساعت معینی هم به پایان رساند. 

1-  نظم ، یک ضرورت درزندگی

همه کم و بیش می دانند که نظم و انضباط لازم است. برای همین همه کشورها قانون دارند. در همه کشورها مردم از ساعت معینی شروع به کار می کنند و در ساعت معینی کارشان را به پایان می برند. وسایل حمل و نقل نظیر هواپیما، قطار و کشتی در ساعت معینی حرکت می کنند. اشیاء در انبارها چیده می شوند، وسایل در قفسه ها گذاشته می شوند. هرچند که ، درجوامع و محیط های کاری و اداری با ورود رایانه به زندگی انسان ها، نظم و انضباط به مراتب بیشتری پیدا شد . و در این شرایط ، موفقیت از آن جامعه ای است که بیش از دیگران به نظم و انضباط اهمیت می دهد.

در جوامع منظم و منضبط هر چیزی سر جای خودش قرار دارد. به طوری که هر کسی می داند جای هر چیزی و هر کاری کجاست و هر کاری در وقت و زمان معینی انجام می شود. به همین خاطر در زمان صرفه جویی می شود و بهره وری افراد بالامی رود. 

در شرکت های موفق، تجهیزات و وسایل، تمیزند. اشیا در جای معین و مناسب قرار دارند و کارکنان از سر کارشان غیبت نمی کنند. در چنین شرکت هایی حوادث کاری کمتری رخ می دهد.

تیم های ورزشی موفق تیم هایی هستند که نکات انضباطی را به خوبی رعایت می کنند و به شکل منظم سر تمرینات حاضر می شوند.

در خانه ای که نظم و ترتیب حاکم است هیچ کس دنبال وسایلش نمی گردد. چون همه چیز سر جای خودش قرار دارد. به این ترتیب در وقت همه صرفه جویی می شود.

مؤسسه اقتصادی موفق، دفاتر مالی مرتب و منظمی دارد و در هنگام هزینه کردن، انضباط را رعایت می کند.

به طور کلی هر چه مردم یک کشور منظم تر باشند، فرهنگ، اقتصاد و جامعه پیشرفته تری دارند و در آنها حقوق شهروندی بهتر رعایت می شود. حتی کشورهای در حال توسعه ای که خود را به رعایت نظم و انضباط ملزم کنند، پس از مدتی می توانند عقب ماندگی هایشان را جبران کنند. چنین اتفاقی در برخی از کشورهای آسیایی رخ داده است اما این اتفاق در بسیاری از کشورها رخ نمی دهد. بنابراین آنها با انبوهی از ثروت و منابع طبیعی کشورهایی عقب مانده اند.

2- نظم ، موثر درحقوق شهروندی

خیلی ها نظم را محدود کردن آزادی می دانند. در حالی که تجربه کشورها و حتی موسسات و شرکت های موفق نشان داده  که رعایت نظم ،  احترام بیشتر به حقوق شهروندی را به دنبال دارد. در جوامعی که نظم و انضباط در آنها حاکم است، افراد بهره وری و حقوق بیشتری دارند و به نظرات آنها اهمیت زیادی داده می شود.

 3- نظم ، نیاز به آموزش و فرهنگ سازی دارد.

انضباط امری آموختنی است و به آموزش نیاز دارد. واقعیت این است که آموزش نظم و انضباط هم امر پیچیده ای است.

غالباً ژاپنی ها به خاطر نظم و انضباط شان مورد تحسین قرار می گیرند. آنها آموزش نظم و انضباط را از کودکی آغاز می کنند. والدین به کودکان می آموزند که کفش های خود را به شکل منظم و مرتب جلوی در قرار دهند و کفش های میهمانان را هم جفت کنند. اگر به خاطر داشته باشیم، در گذشته والدین ایرانی هم کودکان را وامی داشتند کفش های میهمانان را جفت کنند. همچنین ژاپنی ها از همان بدو ورود به محل کار یاد می گیرند که ابزارها را تمیز نگه دارند، آنها را بازبینی کنند و همیشه سرجای خود قرار دهند. این نظم از اتلاف وقت و منابع جلوگیری می کند.

اگر انسان اصل را بر رعایت نظم و انضباط قرار نمی داد، هیچ پیشرفت و توسعه ای در کار نبود و نمی شد از تمدن بشری سخن گفت. به خاطر همین است هر جامعه ای که بیشتر به رعایت نظم اهمیت می دهد، از هر نظر خود را از جوامع دیگر جلوتر می کشد. به عبارتی جامعه پیشرفته جامعه بی نظم و ترتیب نیست.

4- نظم و جوان

وجـود نـظـم در زنـدگى جوان , یکى از مسائل بسیار مهم بوده و موفقیت او در آینده تحصیلى , مرهون رعایت کامل نظم و ترتیب در زندگى اش مى باشد.
انـسـان در سـایـه نـظم بهتر مى داند که چگونه زندگى کند, چطور از اوقات فراغت خود به نحو شایسته اى بهره بردارى نماید.مـنـظور از نظم و ترتیب , انجام کارها و اعمال با هدف معین است , که از وحدت و هماهنگى لازم برخوردار باشد, بطورى که بارعایت آن , انسان بتواند در مراجعه و دستیابى به کارها و موضوعات و وسائل و اطلاعات , دچار سردرگمى و اتلاف وقت نگردد.
رعایت مقررات و قوانین جارى زندگى و قرار دادن هر چیزى در جاى معین خودش و انجام دادن هر کارى , در وقت و زمان خود, نمونه اى از نظم است .نـظـم , شـامـل هـمـه مسائل زندگى , از قبیل : لباس پوشیدن , نظافت کردن , خوردن , خوابیدن , مـسـواک زدن , معاشرت با دوستان و فامیل و همچنین چیدن وسائل و نوشت افزار و کتابهاى خود در جاى معین , مطالعه کردن , حفظ نمودن اطلاعات , فراگیرى معلومات , تفکر کردن و مى شود.
جـوان بـاید بداند, کى بخوابد, کى بیدار شود و چه وقت , مطالعه کند, و چه موقع , تفریح و ورزش نماید و چه زمانى کارهاى محوله خانه را انجام دهد, مکان و زمان هرچیزى را بموقع تشخیص دهد و بـرایـش بـرنـامـه ریـزى کـنـد, هـرچـیـزى را بـه جـاى خـود بـگذارد تا هنگام مراجعه به آن , دچارسردرگمى و آشفتگى نشود.
قـواى ذهـنى و عقلى جوان در سایه نظم , ترتیب منطقى یافته و سبب موفقیتهاى درسى وى در آینده خواهد شد.از طـرفـى در سـایه نظم , زندگى تحت قاعده در مى آید و فعالیتها و کارها نظام پیدا مى کند و با راحـتـى بـیـشـترى انجام مى پذیرد, مشکلات سریعتر حل مى شود و جوان از آشفتگى در کارها و مطالعه مطالب تکرارى , بخصوص در کتب درسى رهایى مى یابد.
هـدف عـمـده نـظـم در زنـدگـى , بهره گیرى و صرفه جویى در وقت و داشتن ضابطه و معیار صحیحى براى اندوختن اطلاعات در ذهن است .
هـمچنین رعایت نظم و ترتیب در زندگى روزمره از جهت روانى , سبب مى شود که جوان , حتى هـنـگـام تـحـصـیـل و فـراگـیرى دانش , اطلاعات علمى خود را تحت قاعده و نظم فراگیرد و یـادگـیـرى , بطور منظم صورت پذیرد, بطورى که مطالب , منسجم و به ترتیب درخزانه حافظه جایگزین شود وهرگاه شخص بخواهد به اطلاعات قبلى خود مراجعه کند و به راحتى و به سرعت , اطلاعات و مطالب در ذهنش حاضر شود.
ایـن مـساله در آینده جوان , تاثیر بسزایى دارد, بخصوص در دوران تحصیل هنگامى که مى خواهد خود را براى امتحانات و کنکور ورودى دانشگاه آماده سازد.رعایت نظم اصولا در سلامتى فکر و صحت جسم و اعتدال روح و روان انسان , بسیار موثر است .نظام آفرینش براساس نظم و ترتیب بنا شده است و براساس نظم , جریان دارد.
رعـایـت نظم , موجب هماهنگى انسان با طبیعت گردیده و در این راستا انسان از جهت روحى و روانى از سلامت و آرامش خاصى برخوردارخواهد بود.بـه سـبـب رعـایـت کردن نظم , جوانان افکارشان شکل مى گیرد و زمینه ابتکارات وخلاقیتهاى هنرى , علمى و فرهنگى در آنها فراهم مى گردد.بـى نظمى در جسم و جان , آثار ناگوارى به جا مى گذارد و خارج شدن از قاعده طبیعت , عوارض منفى در رفتار آدمى ایجاد مى کند.
مـعـمـولا افراد بى نظم در زندگى شان عصبانى و رفتارشان غیرعادى و نامتعادل است , زیراخود بـى نـظـمـى در عـکس العملهاى روحى و اخلاقى آنان تاثیر متقابل داشته و سبب تضعیف اراده و زمینه ساز عوارض و ناکامیهاى فراوانى در زندگى تحصیلى آنان خواهد شد . تجربه نشان داده است که بى نظمى در فعالیتهاى حرکتى ، هوشى و عاطفى نیز تاثیر منفى دارد ، بخصوص عکس العملهاى آن در دوران بلوغ به صورت حادترى ظاهر مى گردد. از طرفى بى نظمى , سبب اتلاف وقت و ضایع شدن عمر و احساس ناراحتى و ایجاد روحیه شک و تردید گردیده و خلاصه آثار نامطلوبى درشخصیت فرد به جا مى گذارد.

5 - امام (ره ) و نظم

 حضرت حجة الاسلام و المسلمین سید حمید روحانی  می فرمودند :

حضرت امام (ره) از اینکه گاهی اوقات شاگردها نامرتب یا دیر و زود به کلاس درس می آمدند و در امور زندگی بی نظم بودند ، رنج می بردند و کراراً به مناسبت هایی این نکته را به شاگردان خود گوشزد می کردند که ، در دنیا کسانی به جایی رسیدند و گلیم خود را از آب بیرون کشیدند که ، در زندگی دارای نظم و انضباط بوده اند.

یکی از اهالی شهر مقدس قم برای بنده در مورد نظم امام (ره) در زندگیشان ، این چنین بیان می کردند که ، بنده و بعضی از کسبه ساعت مان را با حضرت امام (ره) در موقعی که به حرم حضرت معصومه (س) می رفتند ، تنظیم می کردیم . یعنی دقیقاً سر وقت از این محل برای زیارت حرم می گذشتند.

منابع :

1- منتهی الارب، واژه نظم.
2- فرهنگ معین، واژه نظم.
3- لغت نامه دهخدا، واژه انضباط.

4- نهج البلاغه، فیض، نامه 47، ص 977.

5- تا مرز عصمت - ص